Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları

  1. Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları - Prof. Dr. Ahmet Taşağıl
    İÇİNDEKİLER

    ÖNSÖZ ... IX

    KISALTMALAR ... XI

    GİRİŞ 

    1- Boyların Önemi Hakkında sf. 1
    2- Boyların Tarihi Gelişimi sf. 2
    3- İncelenen Boyların Coğrafi Sınırları sf. 5
    4- Kaynakların Değerlendirilmesi sf. 5

    1. Ting-ling'ler  - sf. 7-13.
    2. Hu-te'lar  - sf. 13-14.
    3. Chien-k'un'lar  - sf. 7-13.
    4. Hun-yü'ler  - sf. 14.
    5. Ogurlar  - sf. 14-15.
    6. Sabarlar  - sf. 15-17.
    7. Wu-sun'lar  - sf. 17-28.
    8. Kao-ch'e Boyları  - sf. 28-41.
    9. Töles Boyları  - sf. 41-48.
    10. VI. ve IX. Asırlar arasında orta Asya'da yaşayan boylar  - sf. 48

    11. Apar (Avar)  - sf. 48-49.
    12. Aramutlar  - sf. 49.
    13. A-tie (Ediz)  - sf. 49-50.
    14. Az'lar  - sf. 50-51.
    15. Bayırku'lar  - sf. 51-53.
    16. Basmıllar  - sf. 53-55.
    17. Berçik  - sf. 55.
    18. Bulak  - sf. 55.
    19. Çaruk  - sf. 56.
    20. Chiou-li  - sf. 56.

    21. Ch'i-pi  - sf. 56.
    22. Chü  - sf. 57.
    23. Chü-hai  - sf. 57.
    24. Ch'ü-tu-wei  - sf. 57.
    25. Çigil  - sf. 58.
    26. Çik  - sf. 59.
    27. En-chü  - sf. 59.
    28. Ezgiş  - sf. 59.
    29. Fu-lo  - sf. 59.
    30. Fu-wen-hun  - sf. 60.

    31. Halaç  - sf. 60.
    32. Ho-ku  - sf. 60.
    33. Ho-shih  - sf. 61.
    34. Ho-pi-shih  - sf. 61.
    35. Ho-t'o-su  - sf. 61.
    36. Ho-ta - sf. 61.
    37. Hsi  - sf. 61.
    38. Hu-hsie  - sf. 61-62.
    39. Hun  - sf. 62.
    40. İ-shih - sf. 62.
    41. Kanglı  - sf. 62.
    42. Karluklar  - sf. 62-72.

    43. Kıpçaklar  - sf. 72-73.
    44. Kırgızlar  - sf. 73-86.
    45. Kimekler  - sf. 86-88.
    46. Kuei-kuo  - sf. 88.
    47. Kurıkan  - sf. 88-89.
    48. Ku-mo-nien  - sf. 89.
    49. Lung-hu  - sf. 89.
    50. Mançud  - sf. 89.
    51. Meng-ch'en  - sf. 90.
    52. Mie-ts'u  - sf. 90.

    53. Na-ho  - sf. 90.
    54. Oğrak  - sf. 90.
    55. Oğuzlar  - sf. 90-94.
    56. Pa-ye-wei  - sf: 94.
    57. Pei-ju  - sf. 95.
    58. Pi-kan  - sf. 95.
    59. Po-hu  - sf. 95.
    60. Po-ma'lar (Alaca Atlılar)  - sf. 95-96.
    61. Pu-ku'lar (Bugu/Bugut)  - sf. 96-97.
    62. P'u-lo-chih  - sf. 97.

    63. Pai-hsi (Beyaz Kaylar)  - sf. 97.
    64. Peçenekler  - sf. 97-99.
    65. Saka  - sf. 99.
    66. Sha-t'o'lar  - sf. 99-102.
    67. Sir (Altı Sir)  - sf. 102-103.
    68. Su-po  - sf. 103.
    69. Ssu-chie  - sf. 103.
    70. Sir Tarduşlar  - sf. 103-111.
    71. Shih-lo-er'lar  - sf. 111.
    72. Ta-ch'i  - sf. 112.

    73. Ta-han  - sf. 112.
    74. Tarduş  - sf. 112-113.
    75. Tokuz Oğuzlar (Dokuz Oğuz-Chiou-hsing)  - sf. 113-115.
    76. To-lan-ke  - sf. 115-116.
    77. Töles (682'den sonra)  - sf. 116.
    78. T'u-ju-ho'lar  - sf. 116.
    79. Tu-po'lar  - sf. 116-117.
    80. Tongralar (T'ung-lo)  - sf. 117-118.
    81. Tuhsiler  - sf. 118.
    82. Türgişler  - sf. 119-127.

    83. Türkmenler  - sf. 127.
    84. Wei-ho'lar  - sf. 127.
    85. Wu-ku'lar  - sf. 127.
    86. Yağmalar  - sf. 128.
    87. Yü-ni-hu  - sf. 128.
    88. Ye-shih'lar  - sf. 129.
    89. Yü-che'lar  - sf. 129.
         BELGELER ... sf. 131

         ÇİN KAYNAKLARI ... sf. 167

         BİBLİYOGRAFYA ... sf. 169

         DİZİN ... sf. 177

         EKLER 

         BELGELER (Çince Yazılar) ...  sf. 189

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013,
Prof. Dr. Ahmet Taşağıl ISBN 978-975-16-1630-2

Sha-t'o'lar

Sha-t'o'lar

Sha-t'o'lar, Batı Gök-Türk ülkesi içinde doğan boylardan biridir.
Batı Gök-Türk Devleti 630 yılında T'ung Yabgu'nun ölümü üzerine iç karışıklığa sürüklenmişti.
İşte bu esnada Tanrı Dağları havalisinde Wu-sun'ların eski topraklarında ömür sürüyorlardı.
Bu sırada Ch'u-yüe boyu onların ataları olarak gösterilmektedir.
Yani Ch'u-yüe'ler, Sha-t'o gruplarının ilk adı idi.
Ch'u-yüe'ler, Ch'u-mi'lerle Sir Tarduşlar gibi karışık bir vaziyette yaşıyorlardı.

633 yılında T'ang hanedanı imparatoru Batı Gök-Türk beylerinden Li-pi-tuo-lu'ya
davul ve sancak sunup kagan olarak tanıyınca,
kabilenin insanları Pu-chen'ın sert (zalim) olması sebebiyle
onun kardeşi Mi-she'yı kagan seçmeyi planladılar.
Mi-she bundan korkarak Ch'u-yüe'lere liderlik edip, Çin'e gitti.
Gücü zayıflayan Pu-chen da Çin ülkesine döndü.
Onlardan kalanlar Batı Gök-Türk kaganı Ho-lu'nun idaresine girdiler.

Batı Gök-Türk ülkesinde iç karışıklıklar ve savaşlar durmuyordu.
Onların beylerinden İ-pi-tuo-lu Kagan,
Chin-sha dağının batısında Pei-t'ing adıyla merkezini kurduğu zaman Ch'u-yüe'ler, ona itaat etti.
Bu sırada Ch'u-yüe'lerin sınırları
Urumçi'nin kuzeyindeki Chin-sha dağından güneye doğru uzanan
ve Barköl'ün doğusunda bulunan geniş kumluk sahada oturdukları için onların adı bundan sonra
''kum yığını'' anlamına gelen Sha-t'o adıyla anılmaya başladılar.
Bu arada Sha-to Gök-Türk leri olarak da adlandırıldılar.
Yukarıda adı geçen Tuo-lu Kagan İ-chou (Hami)'ya saldırıp
iki gurup askeriyle T'ien-shan (Tanrı Dağlarını) kuşatınca, An-hsi Tou-hu'su Kuo Hsiao-k'o
onun üzerine hücum etti ve Ch'u-yüe'lerin erkinin kalesini ele geçirdi.
Sonradan İ-pi Kagan yenilip Toharistan'a kaçtı.
Ho-lu'nun da gidip Çin'e teslim olması üzerine Çin imparatoru Yao-ch'ih kurulmasını emretti.
Ch'u-yüe'ler, T'ing-chou'daki Mo-lo (Baga) kalesine nakledildi.

Bundan sonra Ch'u-yüe'lerin erkini
Chu-ye A-ch'üe'nin kendisi Çin'e bağlanmak için teklifte bulundu.
Batı Gök-Türk ülkesinde hakimiyet mücadeleleri
T'ang hanedanın bütün entrika ve baskılarına rağmen devam ediyordu.
A-shih-na Ho-lu, 650-651'de Batı Gök-Türk lerinin bağımsızlığı için isyan edince
Sha-t'o'ların reisi yanında bulunan Çinli teslim alma memurunu öldürerek
askerlerini alıp Lao Dağında mevzilendi.
Neticede She-p'i Erkin Sha-t'o Na-su onu takip etmek istemediler.
Çin imparatoru Kao-tsung,
Ho-lu'yu tedip ettirişinin ertesi yılında Liang Chien-fang ve Ch'i-pi
Ho-li sayesinde Chu-ye-ku-chu'nun öldürülmesini sağladı.
Çin ordusu ayrıca 9 bin kişilik bir Sha-t'o kütlesini esir almıştı.
Yine ertesi yılda Yao-ch'ih askeri valiliğini lağveden Çinliler,
eskiden beri Ch'u-yüe'lerin oturdukları toprakları Chin-man ve Sha-t'o olmak üzere
iki eyalete ayırdılar ve hepsini askeri valilerin emrine verdiler.

A-shih-na ho-lu 659'da tamamen ortadan kaldırılınca,
daha önce Çin'e sığınan Mi-she, İli Irmağının yakınında kaldı.
Bunun üzerine Ch'u-yüe'ler gidip Çin'e itaat ettiler.

Bu tarihten sonra onları Çin hizmetinde diğer Türk boylarına karşı savaşırken görüyoruz.
661 yılında Ch'u-yüe'ler liderleri Sha-t'o Chin-shan'la Çinli kumandan Hsie Jen-t'a'ı takip ederek
Töles boylarının bulunduğu yere baskın düzenlediler.

702 yılında liderleri Chin-man eyaletinin askeri valiliğine getirildiği gibi
akabinde Ch'ang-ye bölgesinin düklüğü tevcih edildi.
Liderleri Chin-shan ölünce yerine oğlu Fu-kuo geçti.

712'de Tibetlilerin baskınlarından kurtulmak için bütün boylarla Beşbalık (Pei-t'ing)'a kaçtılar.
Reisleri akabinde kendi maiyetiyle Çin sarayına geldi.
Aynı şahıs 714 yılında yeniden Chin-man eyaleti askeri valiliğine getirilerek buraya gönderildi.
Bu arada annesi Shu-ni-shih'ya Shan-kuo fu-jen unvanı tevcih edilmişti.
Fu-kuo'nun hizmetleri devam edince Çinliler ona unvanlar bağışlamaya devam ettiler.
En son Yung-shuo bölgesi prensi unvanını da aldıktan sonra öldü.
Yerine oğlu Ku-tuo-chih o göreve oturdu.

742 yılında, II. Gök-Türk Devletinin zayıflaması üzerine Uygur,
Karluk, Basmıl gibi boylar güçlenmişti.
Gök-Türk devletine ağır darbe indiren Uygurlar Çin ile temas kurduklarında,
Çinliler Sha-t'o'ların reisi Ku-tuo-chih'yı onlara yardımcı genel askeri vali tayin ettiler.
Daha sonra An-lu-shan'ın isyanı bastırıldığında başarılı vazifelerinden dolayı
ona yüksek kumandanlık rütbelerinden biri daha tevcih edildi.
Ölünce yerine oğlu Chin-chung geçti ve Chiou-ch'üan dükü tayin edildi.
756-762 yılları arasında Çin'de iç karışıklıklar hüküm sürdüğü için
Beşbalık ve Turfan'a giden yol kapalı olduğundan Sha-t'o'larla ilişki kesildi.
Çünkü Uygurlar o sırada çok güçlü idi ve onların Çin ile ilişkiye girmelerini engelliyordu.
Aynı Uygurlar onları sık sık yağmaladığı için oldukça zor şartlarda yaşamak zorunda kaldılar.
Her ne kadar Beşbalık'a sığındılar ise de
yine ellerindeki malları zorla alındı ve fakirlik içinde yaşadılar.
Bu durum Büyük Uygur Kağanlığının nisbeten zayıfladığı 785-805 yıllarına kadar devam etti.
Bu devirde yedi bin çadırlık ahali ile gidip Tibetlilere teslim oldular.
Arkasından onlarla birleşerek Beşbalık şehrini yağmalayıp yıktılar.
Sonra Tibetliler, onları Kansu'ya götürdüler.
Reisleri Chin-chung Çinlilerle tekrar anlaştı.
Bundan sonra Tibetliler, ne zaman Çin'e saldırsalar öncüleri Sha-t'o'lar oluyordu.

Aradan uzun zaman geçtikten sonra Uygurlar, Kansu'daki Liang-chou'yu aldılar.
Bunun üzerine Sha-t'o'ların taraf değiştirmesinden şüphelenen Tibetliler,
onları nehrin dışına nakletmeyi teklif ettiler.
Sha-t'o'lar korkuya kapıldı.
Reisleri Chin-chung ve Chih-i aralarında bu durumdan kurtulmaya çalıştılar.
Onlara göre en iyi çare T'ang hanedanına vassal olmak idi.

808 yılında 30 bin kişilik halk kütlesiyle ötüken Dağlarının doğusuna kaçtılar.
Tibetliler onları takip ettiler. Savaşarak Yao Suyunun kenarına kadar geldiler.
Shih-men'a kadar ilerleyip, döne döne çarpıştılar, fakat, sonuca ulaşamadılar.
Sha-t'o'ların boy ahalisi yavaş yavaş azalmıştı.

Chin-chung çarpışmalar sırasında öldürüldü. Chih-i yaralıları topladı,
2 bin piyade, 7 yüz süvari, bin kadar deve, sığırla Ling-chou'nun yanına sığınmıştı.
Adı geçen eyaletin idarecisi (Chie-tu-shih) bunu duydu.
İmparatorun emriyle Yen-chou'da ikamet ettirildiler.
Yin-shan-fu'luk ihdas edilerek Chih-i, at ve asker işleri memuru oldu.
Çinli idareci onlara sığır ve koyun vererek besledi.
Onların çocuk ve yaşlıları Feng-hsiang, Hsin-yü-an ve T'ai-yüan'e gitmişlerdi.
Onlar da dönüp kendi boylarına katıldılar.
Chin-chung'un kardeşi Ke-le A-p'o arta kalan 7 yüz kişilik zayıf kuvvetiyle
Chen-wu'ya gidip teslim olarak Sol Muhafızları generali unvanını aldı.
Sonra yeni ihdas edilen Yin-shan valiliğinin gene askeri valisi oldu.

Sha-t'o'ların liderleri Chih-i bundan sonra Çinliler tarafından tam anlamıyla hediyelere boğuldu.
Tibetlilere karşı kullanılmak üzere Ling-chou'da yerleştirileceklerdi.
Onların değişmesinden korkulduğu için yeni tertibat alındı ve sınırlara dağıltıldılar.
Arkasından Ling-chou'nun valisi Fan Hsi-ch'ao,
Sha-t'o'lardan oluşan bir ordu kurdu ve adına Sha-t'o ordusu denmeye başlandı.
Bundan sonra Sha-t'o'lar ve onların ileri gelen T'ang hanedanı lehine
çok sayıda askeri başarı kazandı.
Chih-i ölüp yerine geçen oğlu Uygurlara karşı başarı kazanınca
ona iyice yakınlık duyan T'ang hanedanının imparatoru kendi ailesinin adı Li'yi vermişti.
Onun da oğlu Li K'e-yung da aynı hizmetlere devam etti.
Bir taraftan da T'ang hanedanı çatırdıyordu. 876'daki büyük isyanı, 880'de Sha-t'o'lar bastırmıştı.
Tam bu sırada Huang Ch'ao isyanı patlak verdiğinde yine Sha-t'o'lar,
Tang hanedanını korumak vazifesi düşmüştü.
885 yılında söz konusu isyan bastırıldı. Fakat, karışıklıklar durmuyordu.
Neticede asilerden Chu-wen, 907 yılında T'ang hanedanını devirip
kendi Sonraki Liang devletini ilan etti.
Böylece Çin tarihinde ''Beş Hanedan'' denilen dönem başlamış oluyordu [465].
927 yılında Tatarlar ile Sha-t'o'lar arasında çıkan savaş sonucunda yenilen Tatarlar,
Sha-t'o'lar tarafından kuzey sınırlarına yerleştirildiler [466].

Bundan sonra Sha-t'o'lar
Çin'de T'ang hanedanının varisçisi oldular ve arka arkaya üç sülale kurdular.
İlk Sha-t'o hanedanı 923 yılında Li K'e-yung'un oğlu tarafından kuruldu ve Sonraki T'ang adını aldı.
Daha çok askeri hükümete sahip olan bu devlet nüfus olarak sayıca azlığından dolayı
fazla bir varlık gösteremedi ve 936 yılında yıkıldı.
İkinci Sh'a-to devleti 937'de kuruldu ve Sonraki Chin adını aldı.
Fakat, o da 946'da Kıtanların şiddetli taarruzları neticesinde yıkıldı ve imparatorları esir edildi.
Liou Chih-yüan adlı bir general 947'de hemen yeni bir devlet kurarak
Sonraki Han adını aldı ise de üç sene sonra bu da yıkıldı.
Dolayısıyla 950 tarihi Sha-t'o'ların Çin'de son bulduğu yıldır [467].

Kaynakça

465. Sha-t'o'ların burada ele aldığımız hakkında Çin kaynaklarındaki bilgiler,
HTS (Hsin T'ang shu) 218, s. 61536155 ve de
WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2723,a,b,c,/2724a'da bulunmaktadır.

466. G.Çandaroğlu, Sarı Uygurlar ve Kansu Bölgesi Kabileleri, 14, 76, 77 vd.

467. Bu konuda daha fazla bilgi için bkz. W.Eberhard, Çin Tarihi, Ankara 1987, s. 230-231;
Wu Hsing-tung, Beş Sülale Çağında Sha-t'o'ların Çin Toplumuna etkileri, Taipei 1970, s. 20-27;
Hou Lin-po, T'ang Tai i-ti Pien-huan shih-lüe, s. 191-194.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 99-102,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Kurıkan

Kurıkan

Kurıkan'ların (Ku-li-kan) Baykal Gölünün (Han-hai) kuzeyinde oturdukları ifade edilirken [396] bazı
kaynaklar tarafından Uygurların ve Baykal'ın kuzeyine işaret edilmiştir [397].
Beş bin yetişmiş asker çıkaracak kadar güçleri vardır [398].
Sadece bir kaynakta ise
iki erkinlik halinde bir arada oturdukları kaydedilmiştir [399].
Topraklarında çok zambak soğanı (lily-bulb) bulunmaktadır. Çok güzel at yetiştirirlerdi.
Başları develerinkine benzer,
kasları kemikleri çok iri, kuvvetli idi ve gün içinde bir kaç yüz li hızla koşabilirler.

Onların toprakları denize mesafelidir. Başkente en uzak olanlar onlardır.
Ayrıca kuzeye gittikçe gece uzun veya kısa olur.
Gündüz koyun omuzuna girer gibi olur.
Sıcakta doğu tarafı parlak kalır yani güneş çıktığı yerdedir.

647 yılında Çin sarayına elçi gönderdi ve güzel atlardan on tane sundu [400].

Onun elçisine çok iyi muamelede bulunuldu.
Onların on değişik isimleri vardı ki, imparatorun ilgisini çekti.
Hepsi güzel isimlerdi. Sıçrayan kırağ (kar) beyazı, Beyaz kar mavimsi atı,
Donmuş çiğli at, asılı ışık at.
Uçan renkli bulut Sarımsı at, elektrik akım kızılı, akan altın atı,
Yükselen efsanevi hayvan kahve rengi (mor), Hızla giden gökkuşağı [401].

Bundan sonra Çin'deki T'ang imparatorluğunun idaresi altında yaşayan Kurıkanlar
662 yılında Hsüan-chou ile Yü-wu chou olarak
iki eyaletle Han-hai (Baykal Gölü) askeri valiliğine dahil edildiler.
694 yılında tekrar Çin sarayına geldiler [402].

Kurıkanlar, herhalde Baykal Gölünün kuzeyinde çok uzakta olduklarından dolayı
kaynaklarda fazla yer almamışlardı.
Ancak, 572'de Mukan Kagan'ın cenazesine onlar da elçi göndererek
taziyetlerini sundular.
Orhun Yazıtlarında bu konu anlatılırken Üç Kurıkan ifadesinin kullanılması
bize o sırada onların üç ayrı kabile halinde yaşadıkları fikrini vermektedir [403].

Kaynakça

396. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, s. 6144; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2724a.
397. TT (T'ung Tien) 108?; TPHYC (T'ai-p'ing Huan-yü-chi) 200, s. 748.
398. Asker sayısı TPHYC (T'ai-p'ing Huan-yü-chi) 200, 748'de 4 bin 500 olarak belirtilmiştir.
399. TT (T'ung Tien) 1080.
400. TT (T'ung Tien) 1080; TPHYC (T'ai-p'ing Huan-yü-chi), s. 748.
401. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, s. 6144-45.
402. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, s. 6144, 6145; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2724a.
403. KT (Kül Tegin Yazıtı), D 4; BK (Bilge Kagan Yazıtı), D5.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 88-89,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Bayırku'lar

Bayırku'lar

Bayırkular tarih sahnesinde ilk görüldüklerinde Tola Irmağının kuzeyinde yaşıyorlardı [170].

Ve Çince Pa-ye-ku ya da Pa-ye-k'u şekillerinde adlandırılıyorlardı [171].

P'u-ku boyunun doğu sınırlarında bulunan Bayırkular, aynı zamanda
Mo-ho'ların batı komşusu idiler. Onların yaşadığı toprakların genişliği bin li olup
Gobi Çölünün kuzeyinde yeşil bozkırlarda ikamet ediyorlardı [172].

Doğu Gök-Türk Devletinin 625 yılından sonra zayıflamayı yüz tutması üzerine
başıboş kalan Bayırkular, P'u-ku, T'ung-lo, Hsi ve K'u-mo-hsi gibi
boylarla birlikte 629 yılında Çin sarayına gelip bağılılıklarını bildirdiler [173].
Ancak, bundan sonra 647 yılına kadar yaklaşık on sekiz yıl adlarından bahsedilmektedir.
Bu esnada Doğu Gök-Türk hakimiyeti ellerinde tutan Sir lara bağlanmış olmalılardı.

Bu yılda yani 647'de reisleri Ch'ü-li-shih İlteber
bütün boy halkıyla birlikte T'ang imparatoruna itaat etti [174].
Bunun üzerine imparator onun boyunu You-ling askeri valiliği ilan etti [175].
Reis Ch'ü-li-shih İlteber ise
sağ muhafızları generalliğine getirilip askeri vali [176] tayin edildi.
Böylece İzgil, Bugu, Tongra gibi boylarla Çin hakimiyetine girmişlerdi.
Ancak, adı geçen boyların halkları 656 yılını takiben Çin idaresine karşı isyan etmişlerdi.
Bunun üzerine Çin'deki T'ang imparatoru Chang-Jen-t'ai adlı generali
onların yaşadıkları yere göndermiş ve reislerinin başını kesip öldürmüş,
neticede kanlı bir şekilde bu ayaklanmayı bastırmıştı [177].

682 yılında İlteriş Kutlug liderliğinde bağımsızlığını kazanan Gök-Türkler,
devletlerini kurduklarında Bayırku gibi çok sayıda boy da onlara tabi oldu [178].
700'lü yılların başına gelindiğinde iktidarda bulunan Kapgan'ın sert ve acımasız
idaresi yüzünden diğer Türk boyları sık sık ayaklanıyordu.
710'dan sonra çıkan isyanlarda Bayırkular da görülmektedir.
710 yılında Türgi Yargun Göl'de Bayırku'lar ile Bilge ve Kül Tegin kardeşler savaştılar.
İsyan eden diğer boylar gibi Bayırku'lar da
Kapgan'ın zalimce idaresine karşı başkaldırmışlardı.
Reisleri Ulug Erkin mağlup olunca yanındaki az sayıdaki askerle kaçıp gitmişti [179].
Onlardan ele geçirdiği Ak Aygır'a,
Kırgızlarla yaptığı savaşta binmiş ve söz konusu at uyluğundan vurulmuştu [180].
716 yılında Kapgan Kagan,
bastırdığı bir Bayırku ayaklanmasından geri dönerken söğüt ormanında
onlar tarafından kurulan bir pusuya düştü ve öldürüldü [181].
Onların yanında bulunan bir Çinli devlet adamı Ho Ling-ch'üan,
Kapgan'ın kesik başını Çin başkentine getirmişti [182].

716 yılında Bilge Kagan, Gök-Türk devleti tahtına oturduktan sonra kendi faaliyetlerini sayarken
kuzeyde Yir Bayırku ülkesine kadar sefer tertiplediğini bildirmektedir [183].

Bütün bu faaliyetlerine rağmen Bayırkular
her hangi bir siyasi kuruluş oluşturacak güç bulamadılar.
Ancak, 742 yılında II. Gök-Türk Devletinin zayıflaması üzerine
bağımsız kalıp tekrar Çin'le temas kurabildiler [184].

Bayırkuların yaşadığı yerler güzel otlarla kaplı çayırlıklar idi.
Asker sayılarının on binden fazla olduğu bildirilen bu boyun
insan sayısı altmış bin çadır ile ifade edilmiştir [185].
Bunun yanında iyi atlar yetişdirdikleri ve kaliteli cins demir madeni çıkardıkları belirtilmiştir.
Bayırkuların yaşadığı yerden K'ang-kan Deresi (ırmağı) geçiyordu.
Onlar çam ağacını keserek adı geçen ırmağa atarlar üç sene [186] beklettikten sonra
ağaç taşlaşıp yeşilimsi bir renk alır ve bunun bulundukları yere dikerlerdi.
Ataları buna ırmağın adından dolayı K'ang-kan taşı derlerdi.
Bzı devlet adamları taşın yakınında ikamet ederler,
çam taşlaştıktan sonra onlar için abide olurdu.
İnsanları ağaç ayak (kabı) takarlar ve buz üzerine koyarak geyik avlarlar.
Ekin ekme işine a oranda yapan Bayırkuların gelenekleri
büyük oranda Töles boyları ile aynı idi.
Ancak, dillerinde çok az farklılıklar bulunuyordu [187].

Kaynakça

170. TT (T'ung Tien) 1081a; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2699a;
TPHYC (T'ai-p'ing Huan-yü-chi) 198, 737.

171. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, 6139.
172. not 36 ve 37.
173. Bu bilgi sadece HTS 217B' s. 6140'da bulunmaktadır.
174. TT 1081a; WHTK 2699a; HTS 217B, s. 6140; TPHYC 198, s. 737;
Hsüe Tsung-cheng, s. 228.

175. Tu-tu-fu
176. Tu-tu.

177. HTS 217B, s. 6140.
178. Taşağıl, Kutlug Kagan ve II. Gök-Türk Devletinin Kuruluşu, Bir Dergisi, s. 232 vd.
179. KT (Kül Tegin Yazıtı), D, 34; L.Bazin, Les Calendriers..., s. 226; Kafesoğlu, s. 113.
180. KT, D, 35, 36.
181. Liu, aynı eser, I, s. 171, 223; L.Bazin, s. 234.
182. Taşağıl, Kapgan..., s. 70.
183. KT, G, 4; BK (Bilge Kagan Yazıtı), K, 3.
184. HTS aynı yer; WHTK 2699a.
185. TPHYC 198, s. 737'de ise altmış bin insan olarak bildirilmiştir. Bu rakam daha doğru olabilir.
186. Bekletilen yıl sayısı HTS 217B'de üç yıl, WHTK ve TT'de ki yıl olarak belirtilmiştir.
187. TPHYC 198, s. 738; HTS 217B, s. 6140.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 51-53,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Basmıllar

Basmıllar

Basmılların adının Çince transkripsiyonu Pa-hsi-mi'dir.
Yaşadıkları toprakların bir diğer adı Pi-la Ülkesi idi.

Basmıllar, 603 yılı dolaylarında bildirilen Töles boyları arasında gösterilmezler [188].
Buna rağmen yine de Suei hanedanı devrinde (581-617) Turfan'ın kuzeyi,
Baykal Gölünün güneyi Kırgızların güney doğusunda
dağınık halde yaşadıkları ifade edilmişti. Tun-huang'a 9 bin li (yaklaşık 4500 km)
mesafede oldukları da vurgulanmıştır.
O sıralarda hane sayıları iki binden fazla idi [189].

Çin ile ancak 649 yılında ilk siyasi temaslarını kurabildiler.
her halde bundan önce Sir Tarduşlara bağlı idiler. Bulundukları yere göre bu karara varabiliyoruz.
Bu esnada başlarında Tou-mao tarkan Fei-lo-ch'a bulunuyordu [190].
Ondan da önce Gök-Türk kaganlığına tabi olarak yaşıyorlardı.
Bilge Kagan yirmi yaşında iken yani 703 yılında Basmılların üzerine
bir sefer düzenlediğini bildirmektedir.
Basmılların reisi Iduk Kut, vergisini ödememiş, bunun üzerine Bilge onları yenip
yeniden devlete olan yükümlülüklerini yerine getirmelerini sağlamıştı [191].

Enteresan olan bir başka nokta
Çin kaynaklarının 742 yılına kadar bir daha adlarından bahsetmemeleridir.
Bu durum fazla askeri güce sahip olmadıkları
ve Çin'e nazaran uzakta bulundukları sonucunu ortaya çıkarmaktadır.
Söz konusu yılda iyice kuvvetlenmişlerdi ki,
bu yüzden Uygurlar ile ittifak yaparak Gök-Türk kaganı Ozmış'ı öldürdüler [192].

Bundan sonra onların reisi A-shih-na Ho-la Bilge Kagan oldu [193].
Yardım talebinde bulunmak için Çin'e elçi gönderip teşekkür etti.
Karşılığında çin imparatoru Hsüan-tsung ona mor sivil elbise,
altın süslerle işlemeli kemer ve balık heybesi sundu.
Ancak, aradan üç sene geçmeden Karluklar ve Uygurlar tarafından mağlup edildi.
Yenilgiden sonra Turfan'a kaçan Basmıl reisi sonra Çin başkenti Ch'ang-an'a sığındı.
T'ang hanedanı imparatoru ona sol muhafızları generalliği unvanını tevcih etti.
Geride kalan insanları ise Uygur Kaganlığına tabi oldu [194].

Basmılların adı Şine Usu Yazıtında da beş yerde taşa kazınmıştır.
747'de Uygurların kaganı olan Bayan Çor (Mo-yen Ch'o),
diğer unvanı Tengride Bolmış İl-etmiş Bilge Kagan
kuzeydeki ve batıdaki kavimlerle savaşırken,
Basmıllar düşman olup onun merkezine doğru hareket etmişler,
kagan onları ilk etapta durduramamıştı [195].
Çünkü, o sırada Karluk ve Türgişlerle savaşıyordu [196].
Daha sonra muhtemelen 9. ayda mağlup etmiştir [197].
Bundan sonra ikinci kez daha onlarla savaşan Bayan Çor,
onların gücünü tamamen azaltmıştır [198].

Basmılların adı XI. Yüzyılda yeniden tarih sahnesinde görülmektedir.
Özellikle Doğu Karahanlılar zamanında iki defa adlarından bahsedilir.
Adı açıklanmayan Doğu Karahanlı hükümdarı Basmıl ve Çomullar üzerine
sefer düzenleyip onları mağlup etmiştir [199].
Yine Kaşgarlının zikrettiği ikinci Basmıl seferi yine aynı asrın ikinci yarısında
müslümanların yardım çağrısı üzerine Karahanlı ileri gelenlerinden Arslan Tegin tarafından
kırk bin kişilik ordu ile önce İli Irmağını arkasından Yamar (Emil) Irmağını geçerek
Yabaku reislerinden Büge Budraç kumandasındaki yedi yüz bin
gayri müslim askere karşı tertiplenmiştir.
Yedi yüzbin sayısı abartılı olmalıdır. Fakat, neticede Arslan Tegin,
Yabaku ve Basmıllara karşı büyük bir zafer kazanmıştır [200].
Yine aynı asırda Çin'in kuzey batısındaki Ordos-Alaşan bölgesinde
Basmıl boyunun adı geçmektedir [201].

Basmıllar sağlam yapılı sağlıklı enerjik insanlar idi. Ayrıca cesur oldukları vurgulanmıştır.
Avcılık ve nişancılıkla çok usta idiler. Ülkeleri çok karlı olduğu için tahtadan at yaparlar,
karların üzerinde hızla kayarak geyikleri takip ederlerdi.
Onların zırhı kalkana benzer ve başı yüksektir;
altına at derisinden kıl elbise (parça) koyarlar (yapıştırırlar); karın üzerine koyarlar.
Ağaç ayakkabı gibi ayaklarının altına bağlarlardı.
Eğer bayır aşağı ise üzerinde ilerleyerek geyikleri takip ederler, şayet düz arazide ise
geyiğe doğru sopaların yardımıyla ilerlerler; aynı kayık gibi,
yokuş yukarı ise elleri ile tırmanırlardı.
Her avda yakalanan geyikleri eve götürülüp yenilir. Sonra yerlerini değiştirirler.
Başka bir yere göç ederler.
Huş (kayın) ağacının kabuklarından yapılmış evlerde otururlar.
Kocalar saçlarını keserler ve kayın ağacı kabuğundan şapka yaparlardı [202].

Kaynakça

188. Bkz. SS 84. s. 1879, 1880; PS 99, s. 3203-4. Ayrıca bkz. Taşağıl, Töles..., s. 234-244.
189. TT (T'ung Tien) 1083; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2717c.

190. Chavannes, Additionalles.., s. 19; Salman, Basmıllar ve Beşbalık bölgesinin Diğer Türk
kabileleri, Marmara Üniv. Türklük Araştırmaları Dergisi, sayı 6, 1991, s. 166.

191. BK (Bilge Kagan Yazıtı), D, 25; ayrıca bkz. H.Salman, ''Basmıllar ve Beşbalık Bölgesinin
Diğer Türk Kabileleri'', s. 165 vd.

192. Tafsilatlı bilgi için bkz. Taşağıl, ''Gök-Türklerin Sonu ve Belgeleri'', Belleten, 236, s. 26-29.;
D.Sinor, The Cambridge History of Inner Asia, Cambridge 1990, s. 313.

193. A-shih-na adının burada kullanması çok ilginçtir. Bu durum bize Basmılların Gök-Türk
hanedanlığı ile olan yakınlığını sorusunu akla getirmektedir.

194. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, 6143-44; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2717c.
195. Şine Usu, G, 4.
196. Şine Usu, G, 5.
197. Şine Usu, G, 7.
198. Şine Usu, G, 12, 13, B, 2.

199. DLT (Divan-u Lugat-it Türk), I, s. 459.
200. DLT, II, s. 312, III, s. 356; O.Pritsak, Karahanlılar mad. İA, VI, s. 260; Salman, aynı eser,
s. 177, 178.

201. Z.V.Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul 1980, s. 144.
202. TT aynı yer; WHTK 2717c.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 53-55,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Kanglı

Kanglı

Kanglıların adı 1200'lü yıllarda açıkça tarih sahnesinde görülmektedir.
Anlaşıldığına göre bunlar Kıpçakların bir kolu idi.
Aral Gölü'nün kuzeyinde yaşıyorlardı [250].
Kaşgarlı Mahmud,
Kanglı adlı bir Kıpçak başbuğundan bahsetmektedir [251].

Kaynakça

250. Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, Ankara 1984, s. 7, 40-42, 52, 53, 130, 131 vs;
Barthold, Moğol İstilasına kadar Türkistan (terc. H.D.Yıldız). İstanbul 1981, s. 510.

251. DLT (Divan-u Lugat-it Türk), III, s. 379; Kanglıların 13. yüzyıldaki durumu hakkında ayrıca bkz.
Cuveyni, s. 36, 145, 188, 305, 315, 337, 341, 381.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 62,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Kıpçaklar

Kıpçaklar

Kıpçak ismi ilk defa Tobol-İşim ırmakları çevresinde tarih sahnesinde görülmektedir.
O sırada İrtiş Irmağı civarında Kimekler yaşıyorlardı.
Peçeneklerin de kuzeyinde idiler [312].
Kunlar ise Çin'in Kansu -Ordos bölgesinin kuzeyinde bulunuyorlardı.
Kunlar doğudan gelerek Kıpçaklarla ve Kimeklerle karıştı.
300 bin çadırlık bir halk gurubu kuzey batı Çin'den çıkarak Karahanlı ülkesine saldırmak istemiş,
ancak Karahanlı hükümdarı Togan tarafından geri püskürtülmüşlerdi (1017/1018) [313].
Kıpçakların Türklerden bir cins olduğu
Kaşgarlı Mahmud tarafından bildirilmiştir [314].

Kaynakça

312. Hududül alem, s. 101.

313. İbn'ül Esir, IX, s. 232-233; O.Pritsak, Karahanlı mad., İA, VI, s. 256; L.Rasony,
Tarihte Türklük, s. 137; R.R.Arat, Kıpçak mad., İA, VI, s. 714.

314. DLT (Divan-u Lugat-it Türk), I, s. 494; Şeşen, s. 28; P.B.Golden, s. 277 vd.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 72-73,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Peçenekler

Peçenekler

Peçenekler, Orta Kazakistan'da tarih sahnesine çıkmış Türk boylarından biridir [456].
Büyük ihtimalle Batı Gök-Türklerinden Işbara Kagan'ın 634 yılından sonra
yaptığı yeni boy teşkilatlanmasının akabinde ortaya çıkan bir boydur [457].
Bu sırada Isık Göl-Balkaş arasından ortaya çıktıkları tahmin edilmektedir.
Çünkü Peçenek kabilelerinden biri Çor,
bir başkası da Çopan adını taşıyordu.
Aslında Peçenekler sekiz ana boy ve kırk küçük kabile (oba)den oluşan bir topluluk idi.
Sekiz ana boyun adı şunlar idi: İrtim, Çor,
Yula, Kulpey (Köl Beg), Karı Bay, Talmat, Kopun, Çopan.
Bunların ilk üçüncünün diğerlerine göre
daha soylu sayıldığı ve dolayısıyla onlara Kangar denildiği bilinmektedir [458].

Karlukların, Uygurların baskısı yüzünden batıya hareketleri,
Peçeneklerin de Balkaş Gölünün güneyinden Sır derya kıyılarına gelmelerine sebep olmuştur.
Diğer taraftan Bizans kaynağı Konstantin Porphyrogennetos'a göre
''Oğuz baskısı sonucunda daha da batıya çekilen Peçeneklerin bir gurubu
Oğuzların yanında kalmıştır.
Dolayısıyla Kaşgarlıdaki Oğuz listesinde yer alan Peçenekler bunlar olmalıdır [459].
Daha sonra Peçenekler,
aral Gölünün kuzeyinden Hazar Denizinin kuzeyine kadar geniş sahaya yayıldılar [460].

860-880 sıralarında Don-Kuban havzasına kadar uzandılar.
Tabiiki Hazar Devleti bundan büyük zarar gördü.
Peçenekler, Macarları Orta Avrupa'ya sürdükleri gibi kendileri de
Karadeniz'in kuzeyindeki geniş düzlüklere, hatta Balkanlara kadar ilerlediler.
Bu arada Ruslarla uzun mücadeleler yaptılar.
Hakim oldukları topraklar sekiz bölge halinde düzenlendi.
1049'da Uzların saldırısı sonucu Aşağı Tuna'ya göçtüler (1049).
Bizans'ı epey uğraştırdılarsa da 1091 yılında Bizans-Kuman (Kıpçak)
ortak hareketi neticesinde dağıldılar.
Bir kısmı Macaristan topraklarına giderken diğer bir gurup Tuna boyunda kaldı.
Bunlar XII. Yüzyılın sonuna kadar varlıklarını koruyabildiler.

İslam kaynaklarında Peçenekler hakkında az sayılmayacak kadar malumat vardır.
Özellikle İslam tacirlerinin Peçenekler arasından getirdiği bilgiler
İslam tacirlerinin Peçenekler arasından getirdiği bilgiler
İslam tarih ve coğrafyacılarınca kaydedilmiştir.
Genellikle varlıklı bir topluluk olduğu bildirilen Peçeneklerin sayısız yılkı
ve koyun sürüsüne sahip oldukları anlatılmıştır.
Ancak, her hangi bir köyleri mevcut değildi [461].
Bunun çok sayıda altın ve gümüş eşyalar,
hatta bunların üzerindeki yazılar günümüze gelmiştir [462].

Becanek (Peçenek), Türklerden bir sınıf olup Oğuzların yakınındadır [463].

Kaynakça

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 97-99
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Oğuzlar

Oğuzlar

İlteriş Kagan olduktan sonra güneyde Çinlileri, doğuda Kıtanları,
kuzeyde ise Oğuzları pek çok öldürmüştü [411].
Daha sonra ise İlteriş'e karşı kurulan Kıtan, Çin, Dokuz Oğuz ittifakına
diğer Oğuzların da katıldığı anlaşılıyor [412].
Herhalde bütün Oğuzlar Karakum'da oturan Kutlug ile Tonyukuk'un üzerine yürüyeceklerdi.
Neticede Tonyukuk, Kutlug'dan ''orduyu gönlünce sevk et'' talimatını aldıktan sonra
Kök Öng Irmağını geçmiş, Ötüken Dağlarına doğru ordu sevk etmişti.
İngek Gölü ile Tola Irmağından Oğuzlar saldırıya geçtiler.
İki bin kişilik Gök-Türk ordusu altı bin kişilik Oğuz ordusunu yendi
ve bundan sonra Oğuzların hepsi gelip, II. Gök-Türk Devletine tabi oldu.
Bundan sonra II. Gök-Türk Devletinin merkezi Ötüken'e taşındı [413].
Kutlug Kagan, 682-691 arasında Oğuzlarla beş defa savaşmıştı [414].

Kapgan döneminde 692'yı takip eden yıllarda ona karşı kurulan Kırgız,
Çin, Türgiş ittifakına Oğuzların katılmamalarına rağmen
huzursuz oldukları anlaşılıyor [415].

715 yılında Kül Tegin ve Bilge, II. Gök-Türk Devletine karşı büyük isyanlar çıktığında
sırasıyla Karlukları (714), 715'te Azları, İzgilleri, Dokuz Oğuzları,
Edizleri mağlup ettikten sonra Bolçu'da Oğuzlarla savaşmışlardı.
Bu Oğuzlar da bozguna uğratıldı [416].
Söz konusu savaşta Kül Tegin kır atına binip hücum ederek mızraklamıştı.
Askerlerini mızraklayıp, ülkelerini aldılar.
Dördüncü çarpışmasını Çuş Başında yaptıktan sonra Gök-Türk halkı
çok zor durumda kalmıştı.
Beşinci savaş Ezgenti Kadız'da meydana gelmiş,
yine Kül Tegin ve Bilge Kagan galip gelmişlerdi.
Zaferden sonra Ötüken'e dnmeyen Bilge ve Kül Tegin kardeşler,
Amga Korugan'da kışladılar ve o yılın ilk baharında Oğuzların karargahını bir daha bastılar.
Hep beraber o kadar zor durumda kaldılar ki; Bilge,
''eğer kardeşim olmasaydı, annem hatun başta olmak üzere, annelerim, ablalarım,
prenseslerim, bunca hayatta kalanlar cariye olacaktı'' demek suretiyle
bu savaşların önemine işaret etmektedir [417].

Oğuzlar, bu seferler sırasında Gök-Türk ordularını epey hırpalamışlardı.
Hatta onlar Amga Korugan'da kışlarken kıtlık dahi olmuştu.
Bahardaki sefer sırasında üç Oğuz ordusu aynı anda bastırdığında,
Oğuzlar aynı anda iki hedef seçmişlerdi.
Biri Bilge ve Kül Tegin'in ordularını bozguna uğratmak,
diğeri onların evlerini, barklarını yağmalamak idi.
İçine düştükleri zor şartlara rağmen Bilge ve Kül Tegin Oğuzları dağıtmayı başardılar.
Mağlup Oğuzlar, Dokuz Tatarlarla birleşip yeniden geldilerse de Bilge,
Ağu'da büyük bir savaş daha yaparak galip geldi [418].
717 yılında bir grup Oğuz kaçıp Çin'e gittiği için üzülen Bilge,
onların çocuklarını ve kadınlarını ele geçirmişti [419].

Oğuzları, Bilge Kagan zamanında (716-734) Ötüken'e göre kuzeyde bulunuyorlardı [420].
Ongin kitabesi dahi bunu bildirmektedir [421].

Bilge zamanında Oğuzlara Kıtay, Tatabı ve Çin'e karşı on iki kez sefer tertip edilmişti [422].
751 yılında Çin'deki Oğuzlar Çin'den dışarı çıkmışlardı [423].
Barlık yazıtının I.sinde de Oğuz ismi geçmektedir.

Oğuz adı üzerine çok çeşitli açıklamalar yapılmışsa da artık kabileler anlamına geldiği
yani ok+u+z olduğu genellikle kabul edilmektedir [425].
Zaten Batı Gök-Türk Devletinde 634 yılını takip eden hadiselerde
On Okların ortaya çıkması ve Türgişlerin meydana gelmesi [426] hadiseleri
Oğuzlar konusunda filojik delilleri desteklemektedir.
Gök-Türk tarihinin 627 yılına kadar olan kısmında hiç Oğuz isminin geçmemesi,
her şeyden önce Töleslerin, Oğuz öncesi fonksiyonunu icra ettiklerini göstermektedir.
Bir başka ifade ile 627 yılından sonra Töles adı ve terimi önemini kaybetmiş,
Orta Asya'da yeni boy dalgalanmaları ve yapılanmaları meydana gelmişti.

Zaten F.Sümer tarafından teferruatıyla incelenmiş olan Batı (Seyhun) Oğuzları konusunu
sadece araştırmamızın bütünlüğü açısından değerlendiriyoruz.

Her ne kadar Oğuzların Seyhun (Sır Derya boylarına) 755-785 (Halife el Mehdi zamanı)
dolaylarında geldikleri tahmin edilse [427] de
onların Tügişlerin devamı olduğu tarihi süreç açısından daha doğrudur [428].
Bilindiği gibi 766 yılından sonra Uygurların baskısıyla
Tanrı Dağları Isık Göl-Yedisi-Çu-Talas havalisine gelen Karlukların sıkıştırmasıyla
Türgişler daha da batıya Sır Derya boylarına ve kuzey batıya doğru kaymışlardır.

Bu bölge zaten Türgiş, onunda öncesinde Batı Gök-Türk ülkesi toprakları idi.
Muhtemelen 603 dolaylarında verilen Töles boyları daha sonra On Okları
yani Seyhun Oğuzlarını oluşturdular.
IX. asırda Oğuzların varlığı artık İslam kaynaklarında iyice belirginleşmektedir [429].

Artık İsficab şehrinden Hazar denizine uzanan Mangışlak dahil geniş bir alan
Oğuzların yurdu olarak ortaya çıkmaktadır.
Mangışlak'ta güney sınır Gürgenç (Curcan) idi.
Siyah-kuh (Karadağ) yarım adası tamamen Oğuzlar tarafından işgal edilmişti.
Özellikle Gürgenç sınırındaki Jit kasabasından sınır başlıyordu [430].
Doğuya doğru gittikçe Aral Gölünün güneyindeki Baratekin kasabasına varıyordu.
Buhara'nın kuzey sınırlarına kadar yayılan Oğuzların esas ağırlık merkezi
Seyhun (Sır Derya) boylarıydı.
Karaçuk adıyla kaynaklarda geçen Karadağların (Karatav) kuzeyindeki Sozak,
Oğuzların en doğudaki şehirleri olmalıdır.
Kuzeyde sınırlar İtil ve Cim-Emba Irmağının kuzeyine ulaşıyordu.
Sır Derya boyundaki diğer Oğuz şehirleri Yenikent, Cend, Barçınlıg-kend, Sığnak,
Karnak, Süt-kent, Savran (Sabran), Aşnas, Otrar (Farab), İkan,
Özkend, Sayram-İsficab belli başlı Oğuz şehirleri idi [431].
Zaten Dede Korkut ve Oğuz Destanlarının konuları bu bölgede
yani Sır Derya boyundaki Karadağlar'da geçmektedir [432].

Diğer yandan Talas'ta bulunan ağaç yazıtta da İç Oğuz tabiri geçmektedir [433].
Yine Şine Usu Yazıtında Sekiz Oğuz ifadesi vardır [434].

X. asrın başlarına gelindiğinde Oğuzların kışlık merkezi Yeni-kent olan
bir devlet kurdukları görülmektedir.
Hükümdarın unvanı yabgu olup, ona naiplik eden ise Kül Erkin idi.
Orduya ise Sübaşı kumanda ediyordu.
Yınal Tarkan gibi unvanlarda vardı.

Abbasilerin Horasan valisi Abdullah b. Tahir zamanında (828-844) ilk hadiselerde
Oğuzların adı geçer ve 838-840 yıllarında mağlup edilip bin esir verirler.
Peçeneklerin bir kısmı da Avrupa'ya gitmeyip Oğuzların yanında kaldılar.

Oğuzlar, doğudaki Karluklar, kuzeyde Kıpçak ve Kimekler,
Hazarlar ve Kuzey batıdaki Peçeneklerle sürekli mücadele halinde idiler.
Karluklarla Oğuzlar arasında yapılan savaşların birinde Oğuz Yabgusu ölmüştü.
Son Samani şehzadesi Ebu İbrahim (Muntasır) Maveraünnehir'i Karahanlılardan geri almak için
bir ara Oğuz Yabgu'sunun yanına gitmiş, onunla ittifak kurmuştu.
Neticede Yabgu Müslüman oldu (1001-1002) [435].
Aslında yardım istenilen kişinin Selçuk Bey'in oğlu Arslan Yabgu olduğu da bildirilmiştir [436].

Oğuz Yabgu Devletinin yıkılış tarihi belli değildir.
Yalnız Reşideddin'in destanı vasıfta verdiği bilgiye göre
Ali Han adında bir yabgu onların son hükümdarıdır [437].
1000'li yıllara doğru Oğuz Yabgu Devleti yıkıldı.
Yıkılış sebebi olarak Selçuklu ailesinin kendilerine bağlı büyük kütlelerle ayrılmaları
(985'ten sonra) ve kuzeyden Kıpçakların baskısıdır [438].

Oğuzlar bu devirde Üç Ok ve Boz Ok olmak üzere ikili teşkilat halinde idiler.
DLT'de 22, Camiüt-tevarih'de 24 boyun adı kaydedilmiştir.
Boz Oklar: Kayı, Bayat, Alka-evli (Alka Bölük), Kara-evli (Kara Bölük) Yazır,
Döğer, Dodurga, Yaparlı (DLT'de yok), Afşar, Kızık (DLT'de yok), Beğdili, Karkın;
Üç Oklar: Bayındır, Peçene, Çavuldur, Çepni, Salur, Eymür, Alayuntlu,
Yüreğir, İğdir, Büğdüz, Yıva (ıva), Kınık [439].

Oğuzlardan bir grup Uz diye anılmak suretiyle 870'lerden sonra
Karadeniz'in kuzeyine geldi ve Rus kaynaklarında (965'te) Tork olarak kaydedildiler.
1055'te Özü (Dnyeper)'e, 1065'te Tuna'ya ulaşmışlardı.
Ancak, salgın hastalıklar, açlık korkunç soğuklara Peçenek saldırıları eklenince
siyasi birliklerini koruyamadılar.
Arta kalanlar Bizans'ın ve Rusların himayesine girdiler [440].

Kaynakça

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 90-94
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

P'u-lo-chih

P'u-lo-chih

Hami'nin batısında Yen-ch'i (Karaşar)'nin kuzeyinde Tanrı Dağlarının eteklerinde Ch'i-pi,
İ-shih, Su-po, Na-ho, Wu-hu, Ho-ku, Ye-shih,
Yü-ni-hu ve diğerlerinin dahil olduğu Töles grubundan idiler [454].

Kaynakça

454. PS (Pei Shih) 99, s. 3304; SS (Suei Shu)  84, 1879.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 97,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Kimekler

Kimekler

Kimeklerin ortaya çıkışı 656 yılına bağlanabilir.
Onların idarecisi Şad Tütik unvanı taşıyordu [377].
840'ta Uygur Kağanlığı yıkılınca Eynür, Bayandur, Tatar gibi boylar Kimeklere katıldı.
Bundan sonra Kimek idarecisine Baygu (Yabgu) denmeye başladı [378].
X. ve XI. asırlara ait bir eserden faydalanan İdrisi
bu sefer onların hükümdarını Canaq İbn Hakan el-Kimeki diye bildirmektedir.
Ebu Dülef'in kaydına göre ise
onlarda kamış yetişiyordu ve onunla yazıyorlardı [379].
İrtiş ve Tarbagatay'da IX-X. asırlara ait ele geçen taş aynaların üzerinde
eski Türk yazıları vardır [380].

Kimeklerin yurtları Yukarı İrtiş boylarıdır.
Kimek adının İki İmek (İki Yimek)'ten geldiği şeklindeki fikir
ilim aleminde kabul edilmektedir [381].
Gök-Türkler ve Uygurlar zamanındaki Çik'lerin devamı da sanılmaktadır [382].
Kimek ülkesinin doğusunda Kırgızların bir kolu yaşıyordu.
Güneyinde Artuş ve Etil nehirleri, batısında Kıpçakların bir kısmı,
kuzeyinde ise gayr-i meskun sahanın bir kısmı bulunuyordu [383].

Kimeklerin bazı alt kabilelere ayrıldıkları anlaşılmaktadır.
Mesela Gerdizi, Kimekleri yedi boy halinde göstermektedir.
Bu boyların adları İmi, İmak, Tatar, Balandur, Hıpçak, Ankaz ve Eclad idi [384].
Ayrıca İmi boyunun Bayavut adlı bir küçük kabilesi vardı ki;
bu kabile daha sonra Moğollar arasında görülecektir [385].
Ancak, Hudud'ül Alem'de Kimeklerin 11 boy halinde yaşadıkları belirtilmiştir [386].
Fakat, boyların hepsinin adı yazılmamıştır.
Sadece Hıfçak (Ifçak), Karkara, Han,
Yagsun ve Yasu gibi boyların adlarından bahsedilmektedir.
Bu eserde Kimeklerin Yemekiye adlı şehirlerinin olduğu kayıtlı ise de
diğer kaynaklarca bu bilgi teyid edilmemiş (Taraz'dan bu şehre seksen günde gidilirmiş),
aksine köylerinin dahi olmadığından bahsedilmiştir [387].

Samur, kunduz, kakım ve tilki kürkleri önemli servetlerini teşkil eden Kimekler
özellikle kışın bu hayvanları avlarlardı.
Maveraünnehirli tacirler Kimek ve Kırgızlara giderler,
onlardan değerli kürkler satın alırlardı [390].

916 yılında Çin'in kuzeyinde Liao (Karahıtay) devleti kurulunca
kuzey batı Çin yani Ordos'taki Kunlar (sarılar) Tarbagatay havalisine gelip
Kimkekleri batıya ittiler ve daha sonra onlarla karıştılar [391].

XI. yüzyılda Kimek adının yerini Kıpçak ve Yimek almıştır.
Bu asırda Yimekler hala İrtiş civarında oturuyorlardı.
İrtiş Irmağı, Kimeklere göre kutsal idi [392].
Hatta Gerdizi'ye göre ilah idi.

XII. yüzyılda bilhassa Bayavutlar olmak üzere Yemekler,
Harezmşah ordusunda yer aldılar [393].

Diğer taraftan Yimak (Kimak) Türklerden bir sınıf olup,
Kıpçaklara mensup idiler [394].

Kaynakça

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 86-87,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

İ-shih

İ-shih

Töles boy grubuna dahil İ-shih'lar
603 yılında Batı Gök-Türk Devleti döneminde Tanrı Dağlarında yaşayan boylardandır [249].

Kaynakça

249. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1879.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 62,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Hun

Hun

En doğudaki Töles Irmağı civarında bulunuyorlardı. Yanlarında Meng-ch'en,
T'u-ju-ho, İzgil (Ssu-chie), Hu-hsie gibi yine küçük boylar yaşıyorlardı [247].
Töles boylarının en güneyinde olanı Hun'lar idi.
Bunlar 630 yılında reisleri ilteber unvanlı A-t'an-chih liderliğinde
Çin imparatoruna bağlılığını sundu.
647'de Sir Tarduşlar tamamen Çin'e itaat etti. Onların toprakları Kao-lan askeri valiliği adını aldı.
Daha sonra doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı [248].

Kaynakça

247. PS (Pei Shih) 99, s. 3303; SS (Suei Shu) 84, s. 1879.
248. HTS 217B, s. 6141.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 62,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Hu-hsie

Hu-hsie

Hun'lar gibi doğudaki Töles boyları gurubu içinde yer alan Hu-hsie'ler,
yirmi bin asker çıkaran birliğin içinde yer alıyordu [243].
627'den sonra Hu-hsie'ler ise Tongra boyunun kuzeyinde bulunup
on bin yetişmiş askerleri mevcut olduğu bildirilmiştir [244].
Halbuki iki kabileden müteşekkil olup
birlikte oturdukları ve yetişmiş asker sayılarının yedi bin olduğu ifade edilmiştir [245].
Diğer taraftan Çin sarayına geldiklerinde
onların toprakları eyalet ve ilçe (chou, hsien)lere bölündü [246].

Kaynakça

243. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1880 aynı yer.
244. HTS (Hsin T'ang shu) 217B, s. 6145.
245. TT (T'ung Tien) 1081a; WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao) 2699b.
246. WHTK 2699b.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61-62,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Hsi

Hsi

Hunların başka bir kolu olarak gösterilen Hsi'ler Suei hanedanı devrinde
Gök-Türk hakimiyetini zayıflaması üzerine Çin ile temas kurmayı başardı.
Mo-ho'ların komşu toprağında bulunuyorlardı.
Huang (Sarı) Suyu'nun kuzeyinde idiler.
Bölgeleri Hsien-pi'lerin eski topraklarıdır. On binden fazla mükemmel askerleri vardır.
Gelenekleri Gök-Türklerle aynıdır.
İl Kagan (621-630)'a tabi oldular. Reislerinin unvanı erkindir.
630'lu yıllarda reislerini Çin'e gönderip T'ang hanedanına itaat ettiler [242].

Kaynakça

242. WHTK (Wen-hsien T'ung-k'ao), 2717c.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Halaç

Halaç

Halaç adı tarih sahnesinde 886 yılından önce çıkmıştır. Daha doğrusu bu onların ilk görünüşleridir.
Taraz'dan Yukarı Barshan'a giden yolun üzerindeki konaklar hakkında bilgi verilirken
Cermiyye (Keşra Bas) denilen yerde Karlukların kışladıklarını,
Halaçların da Karlukların yakınında bulunduğu İbn Hurdadbih tarafından bildirilmiştir.
Daha sonra yine Türk illerinden söz edilirken artık Halaçların Ceyhun Irmağının Horasan
tarafında olduklarından bahsedilir [234].
Demekki, bir kısım Halaç, Taraz'da kalırken önemli bir kütle Horasan'a geçmiştir.
Horasan'dan güneye doğru ilerleyen Halaçlar,
Sistan'a inerek orada yurt tuttular.
Gazneliler ve Gorluların tabiyetine girdikten sonra
Türk Delhi Sultanlığı devrinde de mühim roller oynadılar.
1290 yılında kurulan bu devletin 1320 yılına kadar parlak bir devir yaşamasına sebep oldular [235].

Türkmen: Oğuzlardır. Bunlara bu ismin verilmesinin şöyle bir hikayesi vardır.
Zü'l-Karneyn, Semerkand'ı geçip Türk ülkeleri üzerine yürüdüğü sırada
Türk hükümdarı Su adında biriydi... Hısn-su Balasagun yakınındadır.
Kınık, Salgur, Halaç Türkmendirler [236].

Kaynakça

234. Sümer, s. 40.
235. F.Köprülü, Halaç mad. İA, V/1, s. 112-113; Sümer, aynı yer.
236. DLT (Divan-u Lugat-it Türk), III, s. 304-307; Şeşen, s. 29.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 60,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Ho-ta

Ho-ta

Ho-ta'lar, Arıs Irmağı kenarında yaşayan Töles boyları arasına dahil idi [241].

Kaynakça

241. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1880 aynı yer.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Ho-pi-shih

Ho-pi-shih

Töles boyları listesinde gösterilen bu boy da Ho-shih'ler gibi
Sır Derya'nın yanında Arıs Irmağı boyunda yaşıyordu [239].

Kaynakça

239. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1880 aynı yer.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Ho-t'o-su

Ho-t'o-su

Töleslerden olan Ho-t'o-su'lar Semerkand'ın kuzeyinde Arıs Irmağı kenarında
yukarıda bahsettiğimiz boy gurubuna dahil gösterilirler [240].

Kaynakça

240. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1880 aynı yer.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl

Ho-shih

Ho-shih

Töles listesinde adı geçen Ho-shih, Semerkand'ın (Maveraünnehir) kuzeyi,
A-te Suyu' (Arıs Irmağı)nun yanında Po-hu, Pi-kan,
Chü-hai, Ho-pi-shih, Ho-t'o-su, Pa-ye-wei,
Ho-ta ve diğerleri ile birlikte ömür sürüyorlardı [238].

Kaynakça

238. PS (Pei Shih) 99, s. 3303 aynı yer; SS (Suei Shu) 84, s. 1880 aynı yer.

Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları, 2. Baskı (tıpkıbasım), sf: 61,
Türk Tarih Kurumu Yayınları-2013, Prof. Dr. Ahmet Taşağıl